Był dzieckiem zamożnych rodziców, uproszonym przez nich w modlitwie u Boga. Od młodości odznaczał się. pobożnością i wrażliwością na niedolę i trudności ludzi, zwłaszcza ludzi biednych i opuszczonych. Po śmierci rodziców majątek rozdał potrzebującym.

     Ustanowiony biskupem sprawował posługę pasterską w Mirze w Azji Mniejszej. Jako biskup uczestniczył w soborze nicejskim (325 r.), na którym potępiono Ariusza i jego herezję. Zmarł 6 grudnia 345-352 r. Pochowano go w Mirze. Tu też dość wcześnie rozpowszechnił się kult Świętego. W VI wieku św. Mikołaja czczono w Konstantynopolu oraz Mirze i stąd kult rozpowszechnił się po ówczesnym świecie chrześcijańskim na Wschodzie i Zachodzie. Na terenie europejskim szczególnie rozpowszechnił się po sprowadzeniu do Bari relikwii św. Mikołaja w 1087 r.

     W 1098 r. przy grobie św. Mikołaja odbył się synod podejmujący próbę połączenia Kościoła prawosławnego z rzymskim. Kult św. Mikołaja przeniesiony na Ruś głęboko wszedł w obyczaje ludowe, język i sztukę narodu ruskiego. Świętego zaś obrano patronem kraju.

     W Kościele katolickim św. Mikołaja ogłoszono patronem żeglarzy, piekarzy, kupców oraz więźniów.

     Wierzenia ludowe uznawały św. Mikołaja za patrona i szczególnego opiekuna zwierząt i ptaków. Przez długie lata czczono Go jako patrona bydła domowego, chroniącego go przed pojawiającymi się zarazami. Lud Białorusi, Ukrainy a także Polski nosił przekonanie o posiadaniu przez Świętego władzy poskramiania wilków oraz pełnienia opieki nad pasterzami i ich trzodami. Na terenie Małopolski przechowało się w ludowej tradycji wiele opowiadań o św. Mikołaju - opiekunie pasterzy.

     Zwyczaj obdarowywania upominkami w dzień św. Mikołaja spotykamy od XIII wieku. Wprowadzono go najpierw w szkołach w formie stypendiów i zapomóg dla biednych uczniów. Z biegiem czasu przeniesiono go w wielu krajach na wszystkie dzieci w szkołach. Stąd przeszedł on do rodzin i rozpowszechnił się nie tylko w Europie, i to w szerszym zakresie obdarowywania nie tylko dzieci ale również dorosłych.

     Kult św. Mikołaja był znany w Polsce od wczesnego chrześcijaństwa. Świadczą o tym wzniesione kościoły pod Jego wezwaniem. W średniowieczu kult św. Mikołaja szerzył się w Cieszynie, Żarnowie, Końskich i Wysocicach. Wzniesiono tam kościoły pod wezwaniem Świętego, które zaliczane są do grupy najstarszych świątyń na naszych ziemiach. W Polsce istniały dwa sanktuaria, w których św. Mikołaj odbierał szczególną cześć: na Śląsku Cieszyńskim i na Pomorzu (Pierściec i Żarnowiec).

     W ikonografii św. Mikołaja z Miry przedstawiano na ikonach najczęściej z Jezusem Chrystusem i Matką Bożą. Matka Boża podaje Świętemu księgę Ewangelii i omorforion (długi i szeroki pas ozdobiony krzyżem, element liturgicznego stroju biskupa Kościoła bizantyjskiego). Życiorys św. Mikołaja z IX lub X wieku wyjaśnia tę symbolikę. Mówi, że podczas sakry biskupiej Chrystus wraz ze swoją Matką ukazując się, wręczyli konsekrowanemu insygnia podejmowanego urzędu w Kościele. W ikonografii chrześcijaństwa zachodniego najczęściej św. Mikołaj przedstawiany jest jako biskup rozdzielający dzieciom dary.