Opus, zgorzel, łupież i wujostwo

Błędy w związku zgody najczęściej polegają na naruszeniu zgody formalnej między podmiotem a orzeczeniem, znacznie rzadziej problemy związane są z połączeniami wyrazów określających i określanych. Zacznę jednak właśnie od tych drugich.

Istnieją w polszczyźnie rzeczowniki (zwykle zapożyczone, ale nie tylko), których budowa sugeruje określoną formę gramatyczną, ale w rzeczywistości forma ta jest jednak inna. Opis ten brzmi może niezbyt jasno, więc przyjrzyjmy się przykładom. Na początek zapożyczenie: *Pod koniec życia napisał kilka dzieł inspirowanych muzyką ludową, w tym monumentalny opus 24, będący opracowaniem pieśni góralskich. Polskie rzeczowniki zakończone na spółgłoskę twardą w znakomitej większości przypadków mają rodzaj męski, dlatego też autor cytowanego zdania nadal przymiotnikowi monumentalny oraz imiesłowowi będący formę tego właśnie rodzaju. Jednakże pełniący w tej część zdania funkcję podmiotu wyraz opus ma przejęty ze źródłowego języka, czyli łaciny, rodzaj nijaki, zdanie powinno więc brzmieć: Pod koniec życia napisał kilka dzieł inspirowanych muzyką ludową, w tym monumentalne opus 24, będące opracowaniem pieśni góralskich. Podobny błąd może wystąpić także w połączeniach z rzeczownikami zgorzel oraz goleń, które zgodnie z normą mają rodzaj żeński. Poprawnie powinniśmy więc mówić np. Dezynfekcję zarządzono po stwierdzeniu zgorzeli gazowej u 67-letniego mężczyzny, który zmarł w niedzielę czy też: Obecnie pacjent podlega leczeniu w związku z pourazowym zespołem przeciążeniowym goleni prawej. Na marginesie warto zaznaczyć, że istnieją również rzeczowniki, których można używać w dwóch formach rodzajowym. Przykładem może być choćby piszczel. Można więc mówić np. Cały czas starała się ochraniać swoją złamaną piszczel, ale też: Cały czas starała się ochraniać swój złamany piszczel.

Czasem błędy w związku zgody wynikają z tego, że rzeczownik jest dwuznaczny (dokładniej rzecz biorąc: mamy do czynienia z wyrazem wieloznacznym, polisemicznym lub z parą wyrazów homonimicznych), a każde ze znaczeń przypisane jest do innej formy gramatycznej Wyrazistym przykładem może być łupież. W rodzaju męskim słowo to oznacza 'chorobę skóry polegającą na łuszczeniu się zewnętrznych warstw naskórka' oraz 'drobne płatki łuszczącego się naskórka', w znacznie rzadziej dziś występującym rodzaju żeńskim - 'rabunek, grabież'. Nietrudno więc o niepoprawną konstrukcję typu: *Następnego dnia oddział dokonał zuchwałego łupieżu w pobliskim dworze (zamiast: zuchwałej łupieży). Podobny błąd można popełnić także chociażby w przypadku wyrazów (ten) kiwi - 'nielotny ptak nielot' oraz (to) kiwi - 'owoc' czy (ten) boa 'niejadowity wąż' oraz (to) boa - 'rodzaj długiego szala z futra lub piór'. Kłopotliwe mogą być także rzeczowniki zbiorowe należące do dziś już rzadko stosowanych nazw par małżeńskich. Takie wyrazy jak wujostwo, profesorostwo ambasadorostwo czy kuzynostwo wymagają przymiotników i zaimków w rodzaju męskoosobowym, a więc np.: drodzy wujostwo, szanowni profesorostwo, dostojni ambasadorostwo czy a kuzynostwo.

Teraz jasne jest już, co łączy tytułowe, znaczeniowo bardzo odległe, wyrazy: wszystkie one mogą sprawiać kłopoty normatywne, gdy występują w związkach zgody.

dr hab. Tomasz Korpysz

Tekst pochodzi z Tygodnika
Idziemy, nr 732

Wasze komentarze:

Jeszcze nikt nie skomentował tego artykułu - Twój komentarz może być pierwszy.

Autor Treść

Nowości Modlitwa do św. Cezarego z Nazjanzu Modlitwa do św. Tarazjusza bł. Maria Adeodata Pisani Modlitwa do bł. Marii Adeodaty Pisani bł. Dominik Lentini Modlitwa do bł. Dominika Lentini

Najbardziej popularne Modlitwa o Cud Tajemnica Szczęścia Modlitwy do św. Rity Litania do św. Józefa Jezu, Ty się tym zajmij - Akt oddania się Jezusowi Godzina Łaski 2025

Poprzednia

[ Powrót ]

Następna