- Podczas Nocy Muzeów przychodzi tu zawsze wiele osób zainteresowanych dziejami i ciekawostkami dotyczącymi Pałacu Staszica - stwierdza dr Joanna Arvaniti z Archiwum PAN.

Zanim w miejscu tym powstał dom polskiej nauki, przechodziło ono zmienne koleje losu. W 1620 r. z rozkazu króla Zygmunta III Wazy zbudowano tu prawosławną kaplicę, która stanowiła mauzoleum cara Wasyla IV Szujskiego, jego brata i bratowej. Dziewięćdziesiąt lat później stanął tu kościół dominikanów obserwantów pod wezwaniem Matki Bożej Zwycięskiej. Samobójcza śmierć administratora świątyni ks. Józefa Danikowskiego spowodowała, że kościół rozebrano w 1818 r., gdyż sprofanowany niegodnym czynem nie mógł być miejscem kultu. Dzięki staraniom i funduszom Stanisława Staszica, uzyskanym ze sprzedaży kamieniczek na Kanonii i wzniesiono w latach 1820-1823 dom Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauki. Budynek w stylu klasycystycznym zaprojektował Antonio Corazzi. Od samego początku Pałac przeznaczono dla polskiej nauki i kultury. Zgromadzono w nim rękopisy, książki, militaria, pamiątki i dzieła sztuki przekazane Towarzystwu Przyjaciół Nauk przez gen. Henryka Dąbrowskiego. Wkrótce przed budynkiem odsłonięto pomnik Mikołaja Kopernika.

Po klęsce powstania listopadowego rozwiązano TPN, a Pałac Staszica przeznaczono dla Dyrekcji Loterii i na lokale czynszowe. W późniejszym czasie umieszczono tu również Akademię Medyko-Chirurgiczną i Pierwsze Gimnazjum Męskie. W latach 1892-1893 przebudowano gmach w stylu bizantyńsko-ruskim, zgodnie z planem architekta Michaiła Pokrowskiego. W centralnej części budynku ulokowano cerkiew św. Tatiany Rzymianki. Pałac zmienił diametralnie swój charakter - warszawiaków kłuła w oczy cerkiewna kopuła - daleko odbiegając od klasycystycznej formy.

W czasie I wojny światowej Pałac został zburzony, więc po działaniach wojennych przystąpiono do odbudowy, korzystając z projektu Mariana Lalewicza. W okresie międzywojennym w Pałacu Staszica swoją siedzibę znalazło nie tylko Towarzystwo Naukowe Warszawskie, ale również Instytut Geologiczny, Instytut Francuski, Kasa im. Józefa Mianowskiego, Koło Polek, Muzeum Archeologiczne, Państwowy Instytut Meteorologiczny, Polska Akademia Umiejętności, Towarzystwo Polsko-Amerykańskie, część zakładów naukowych Uniwersytetu Warszawskiego.

W czasie okupacji niemieckiej i powstania warszawskiego budynek został bardzo poważnie uszkodzony. Po wojnie przystąpiono do prac renowacyjnych, głownie dzięki staraniom wybitnego historyka literatury prof. Juliana Krzyżanowskiego. Prace trwały od 1949 do 1951 r., a kierował nimi Piotr Biegański. Było to wielkie wyzwanie, przywracające Pałacowi pierwotny wygląd nadany mu przez Corazziego. W 1952 r., po wchłonięciu Towarzystwa Naukowego Warszawskiego przez peerelowską Polską Akademię Nauk, pałac został jej przypisany. 15 grudnia 1981 r. NSZZ Solidarność PAN ogłosił akcję protestacyjną środowiska naukowego, przez co gmach znalazł się na liście miejsc będących pod szczególnym nadzorem Służby Bezpieczeństwa. Dziś odbywają się tu zajęcia uniwersyteckie i liczne seminaria.

W Pałacu znajdziemy wiekowe portrety i popiersia sławnych Polaków oraz zabytkowe meble i żyrandole. Swój niepowtarzalny charakter zachowały sale: Lustrzana, Marii Skłodowskiej-Curie, Okrągłego Stołu, Stanisława Staszica oraz Hugona Kołłątaja. Istotnym miejscem w Pałacu Staszica jest Archiwum PAN, w którym możemy odnaleźć unikatowe dokumenty, listy nakreślone ręką wybitnych uczonych i twórców kultury: Alberta Einsteina, Maxa Plancka, Stefana Żeromskiego, Leopolda Staffa, Marii Skłodowskiej-Curie i innych.

- Ważną część działalności Archiwum stanowi edukacja: przybliżanie posiadanych zbiorów w czasie lekcji muzealnych, prezentacji, wystaw, pokazów, na które zapraszamy szczególnie dzieci, młodzież i studentów - mówi Joanna Arvaniti. - Chcemy, aby młodzi ludzie poznawali ciekawe historie wielkich Polaków, poczuli dreszczyk emocji, kiedy dotykają autentycznych dokumentów.

Od niedawna w Pałacu Staszica stała wystawa pokazuje dzieje budynku. Już w grudniu natomiast na Krakowskim Przedmieściu będzie można obejrzeć wystawę „Polscy badacze Syberii", której twórcami są pracownicy Archiwum PAN.