Jasno i słonecznie było mu w duszy. Życie św. Jana z Dukli

W XVIII wieku wykształcił się typ przedstawienia znanego jako Wizja św. Jana z Dukli. Jedną z najstarszych tego typu koncepcji prezentuje ilustracja w Sacra Rituum Congregatione... Leopolien. Canonizationis b. Joannis de Dukla... pochodząca z 1733 r. Na pierwszym planie obrazu widać klęczącą postać Dukielczyka. Ma on ramiona szeroko rozwarte, głowę wzniesioną ku górze i oczy wpatrzone w niebiańską dal. Jego głowę zdobi promienista aureola, stanowiąca dość czytelny akcent graficzny w obrębie mrocznego tła. Zakonnik ubrany jest w habit franciszkański i płaszcz zakonny. Sfałdowaną tunikę habitu przewiązuje pasek franciszkański z białego sznura, u którego uczepiony jest gruby różaniec. U stóp klęczącego, na stopniu, widnieje gałązka lilii. Za jego plecami wyłaniają się z mroku detale architektoniczne - piedestał podpierający trzon kamiennej kolumny. Święty klęczy przed mensą ołtarzową przykrytą białym obrusem, nad którą unosi się na tle niebiańskiej poświaty tronująca Madonna z Dzieciątkiem Jezus na prawym kolanie. Matka Boża jest ukazana jako młoda Niewiasta. Jej ciało spowija suknia. Na głowie ma chustę, która opada siłą naturalnego ciążenia, włosy długie, spadające na plecy i ramiona. Kolana Maryi okrywawana jest w stronę klęczącego Jana. W tym samym kierunku wyciągnięte są Jego rączki. Gest matczynych rąk i układ ciała Madonny budzą nastrój niepokoju, ilustrują ruch i kreują dynamikę przedstawienia.

Tronem dla Matki Bożej są kłębiące się obłoki. Wypełniają one niemal cale tło obrazu, ingerując zarówno w przestrzeń poświaty niebiańskiej, jak i w empiryczną rzeczywistość ziemską. W strefie górnej, od lewej strony, pada na nie intensywny strumień światła, którego tajemnicze źródło znajduje się poza sceną obrazu. Wdzierająca się z ogromną intensywnością jasność niebiańska oświetla głowę, ramiona Madonny i postać Dzieciątka, a także sylwetki wyłaniających się aniołków. Obłoki dotykają ołtarza i spływają poniżej mensy, wchodząc w obręb ciasnego pomieszczenia. W miejscu, gdzie malarz sytuuje obutą w sandał lewą stopę Madonny, kłębiące się obłoki, uwydatnione promieniejącą poświatą, sprawiają wrażenie stałego gruntu. Konkretyzacja, z którą mamy w nich do czynienia, wywołuje nastrój bliski rzeczywistości wymiernej przestrzennie i czasowo.

Najważniejsze znaczenie posiada w obrazie światło. Ono stanowi jeden z czynników dramaturgii. Docierające spoza obrazu, symbolizujące łaskę Bożą i obecność Opatrzności, koresponduje z treścią sceny figuralnej. Zwraca ono uwagę widza na Dzieciątko Jezus, Światłość świata, i na Madonnę, Pośredniczkę łaski. Światło to sięga postaci klęczącego Jana, znajdując swoje odbicie w aureoli uzmysławiającej świętość osoby przepełnionej łaską.

Na koncepcji widocznej na rycinie z 1733 r., powstałej zaraz po beatyfikacji Dukielczyka, opartych jest wiele obrazów kultowych, które zdobią liczne kościoły, zwłaszcza bernardyńskie. Do dziś zachowało się sporo XVIII- wiecznych przedstawień tego typu. Co stworzyło tak złożoną wizję tematu? Czy popularna w malarstwie scena ze św. Janem z Dukli, klęczącym przed Madonną z Dzieciątkiem Jezus, wydarzyła się naprawdę?

W świetle relacji niektórych żywotopisarzy św. Jan z Dukli był pod koniec swego życia dotknięty ślepotą, ale za to "jasno i słonecznie było mu w duszy". Niemal przy każdej modlitwie wpadał w ekstazę i wtedy miała ukazywać mu się Matka Najświętsza z Dzieciątkiem.

Powyższa wersja wydarzeń nie występuje w najstarszych tekstach źródłowych. O wizji św. Jana milczy również najwcześniejsza i późniejsza tradycja miejsca. Z najnowszych źródeł archiwalnych wiadomo jedynie, że Jan w jesieni swego życia słynął z żarliwej modlitwy, którą praktykował całymi nocami, oraz że w swym rozmodleniu był wielkim czcicielem Matki Bożej. Fakty te rzucają światło na genezę legendy i samej koncepcji plastycznej, która, zdaniem wielu znawców problematyki, pozbawiona jest jakiegokolwiek uzasadnienia historycznego.

Znawcy są zdania, że wersje te ukształtowała w świadomości żywotopisarzy ikonografia. Na ikonografię Janową miały wpływ liczne wizerunki powstałe w XVII wieku. Autorami wielu z nich byli również malarze bernardyńscy. Godne uwagi są zwłaszcza obrazy brata Szymona Hermanowicza w bazylice i klasztorze Ojców Bernardynów w Leżajsku. Każdy z nich z reguły eksponuje w górnej strefie Madonnę tronującą z Dzieciątkiem, bądź w towarzystwie dorosłego Chrystusa. Postać tytułowa znajduje się w dole kompozycji. Zdecydowanie dominuje ona nad pozostałymi elementami przedstawienia swoją monumentalnością. Jest zwarta, krępa, hieratyczna, zwrócona frontalnie do widza i wtopiona w pejzaż symbolizujący doczesność. Dolna scena przybliża zatem wątki historyczne i posiada wydźwięk narracyjny, górna natomiast stanowi nośnik treści ponadczasowych i pozaziemskich. Cechy tego typu znane były już w starożytnej ikonografii bizantyńskiej i umożliwiały ilustrowanie tematów chrystologicznych i maryjnych.

Niewykluczone, że schemat ten stanowił również źródło inspiracji dla twórców podejmujących temat Wizji św. Jana z Dukli. Z biegiem czasu scena z Madonną i Dzieciątkiem weszła na stale do ikonografii Janowej, kształtując wyobraźnię twórców i mentalność późniejszych żywotopisarzy. Następstwem wskazanej zależności jest niewątpliwie ujęcie klęczącej postaci naszego Świętego, pojmowane także w XIX i XX wieku jako charakterystyczna poza rozpoznawcza. Poglądy te nie podważają wiarygodności samego wizerunku. Choć nie posiada on wyraźnego odniesienia do najstarszych dokumentów, jest jednak odzwierciedleniem istotnej prawdy o życiu i pobożności św. Jana jako żarliwego czciciela Matki Bożej i zakonnika nastawionego całym sobą na laskę spływającą od Chrystusa przez ręce Bogurodzicy.

Koncepcję zawartą w Sacra Rituum Congregatione... Leopolien. Canonizationis b. Joannis de Dukla... z 1733 r., a także wiele innych tego typu ujęć plastycznych, powstałych w XVIII wieku i w następnych okresach, należy zatem rozpatrywać nie w kategoriach ilustracji konkretnego i jednostkowego faktu, lecz w kategoriach prawdziwego wizerunku duchowego, posiadającego wymiar ponadczasowy. Wizerunek tego rodzaju zrodził się pod wpływem faktów z życia Świętego, a także pod wpływem świadomości i duchowego zapotrzebowania wiernych, którzy jako gorliwi czciciele swego znamienitego Patrona pragnęli widzieć w nim nie tylko cudotwórcę, opiekuna wielu narodów i wybitnego kaznodzieję, lecz także pobożnego zakonnika i świątobliwego kapłana, dającego przykład żarliwej modlitwy oraz bezgranicznego zawierzenia Chrystusowi i Jego Najświętszej Matce. Wizerunki eksponowane w najstarszych retabulach ołtarzowych były więc milczącymi świadkami tych wartości i takimi winny one pozostać także dziś, przybliżając człowiekowi schyłku XX stulecia wspaniałe karty przebogatego dziedzictwa świętych Polaków.

Wasze komentarze:

marzena aneta: 28.07.2023, 00:03  Jasno i słonecznie było mu w duszy Życie Jana Świętego z Dukli dziękuję Janie Św

(1)

Autor Treść

Nowości bł. Bolesława Lament Modlitwa do bł. Bolesławy Lament Litania do bł. Bolesławy Lament Modlitwa do św. Józefa Freinademetza Modlitwa do bł. Archanieli Girlani Modlitwa do św. Sulpicjusza Sewera

Najbardziej popularne Modlitwa o Cud Tajemnica Szczęścia Modlitwy do św. Rity Litania do św. Józefa Jezu, Ty się tym zajmij - Akt oddania się Jezusowi Godzina Łaski 2025

Poprzednia

[ Powrót ]

Następna