Rozważania Miłość Modlitwy Czytelnia Źródełko Pomoc Duchowa Relaks Download Cuda Opowiadania Perełki

Matka obojga narodów

     Wizerunek ostrobramski słynie jako cudowny od 1663 r. W XVIII w. Matka Boża Ostrobramska czczona jest już jako patronka i opiekunka Litwy. Koronacja wizerunku nastąpiła jednak dopiero w XX w. Do tego czasu korony otrzymały 53 cudowne obrazy Matki Bożej na terenie Rzeczypospolitej. Koronacja Ostrej Bramy była więc niewspółmiernie późna, jak na tak znany i cieszący się powszechną czcią wizerunek. Przyczyn tego należy szukać w dramatycznych dziejach Wilna i Wielkiego Księstwa Litewskiego.

     Wilno, obok Warszawy, było jednym z dwóch miast polskich, które najczęściej dotykały klęski i zawieruchy wojenne. W swej historii było wielokrotnie niszczone i palone przez zastępy kozackie, przez oddziały Chowańskiego i żołdaków Piotra I. Ci ostatni wsławili się wysyłaniem karmelitów "do nieba", wystrzeliwując ich jak pociski z armat. Dekada rozbiorów przyniosła Wilnu Nowosilcowów i Murawiewów bezprzykładny ucisk narodowy i religijny. Likwidowano masowo klasztory, a wśród nich klasztor karmelitów przy Ostrej Bramie. W tych warunkach trudno byto myśleć o koronacji. Tym bardziej jednak krzepł kult Tej, "co w Ostrej świeci Bramie" i nie zmniejszały się szeregi pątników klęczących przed kaplicą na bruku, niezależnie od tego, czy pod Ostrą Bramą przechodzili carscy żandarmi, NKWD-iści, SS-mani czy litewscy szaulisi. Wilno zostało stolicą w 1322 r. za panowania Giedymina. W 1492 r. rozpoczęto budowę murów obronnych. W uroczystości ich poświęcenia (1503 r.) wziął udział król Aleksander. System fortyfikacyjny posiadał pięć bram. Jedną z nich, przez którą wiodła droga do zamku w Miednikach, nazwano Miednicką, a potem Ostrą - od nazwy przedmieścia Ostre. Odwiecznym zwyczajem umieszczano wówczas na murach wizerunki świętych, które miały chronić zamknięty obszar miejski przed wrogim światem zewnętrznym. Najczęściej na fortecznych bramach i bastionach pojawiały się wizerunki Najświętszej Maryi Panny. Brama Miednicką otrzymała dwa obrazy: od strony wewnętrznej i zewnętrznej. Według tradycji, ten pierwszy przedstawiał Matkę Bożą. Gdy w czasie kolejnych zawirowań historii obydwa uległy zniszczeniu, zamówiono nowe: Chrystusa jako Salvatora mundi (Zbawiciela świata) i drugi - Bogarodzicy.

     Pojawienie się na murach Bramy Miednickiej obrazu Matki Bożej stanowiło dla późniejszych badaczy pasjonującą zagadkę, wywołując długie i namiętne spory. Szukano odpowiedzi na trzy zasadnicze pytania: kiedy obraz znalazł się w Wilnie, z którego wieku pochodzi oraz czyim był dziełem i jaką szkołę malarską reprezentuje? Dyskusja rozgorzała po odzyskaniu niepodległości i zaangażowały się w nią najpoważniejsze autorytety.

     RODOWÓD

     Zwrócono uwagę, że w "Misscellanea" Kojałłowicza, drukowanych w 1650 r., który zawierał wykaz słynących cudami wizerunków Matki Bożej na Litwie, nie ma ani słowa o obrazie z Ostrej Bramy. Najstarszą o nim wiadomością jest książka karmelity, o. Hilariona "Relacja o cudownym obrazie Najświętszej Maryi Panny". Pisze on, że "co od początków a dawności cudownego obrazu, skądby się wziął, żadnej znikąd wiadomości nie mamy". I dalej notuje, iż "na początku obraz zupełnie czci i powszechnego poszanowania nie miał, ale tylko pospolitym oraz przyzwoitym katolików sposobem był szanowany".

     Karmelitów osadzono w Wilnie w 1626 r. przy kościele Św. Teresy, niedaleko Ostrej Bramy. Wkrótce przejęli oni w opiekę obraz Maryi i odtąd byli gorliwymi propagatorami Jej kultu. W 1671 r. wznieśli drewnianą kaplicę dla ochrony wizerunku. Z zestawienia publikacji Kojałłowicza z 1650 r. oraz kroniki odnotowującej pierwsze cuda w 1663 r. można wnioskować, że obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej znalazł się w Wilnie w okresie między tymi datami.

     Najwięcej kontrowersji budziła data powstania obrazu, co wiązało się z jego nietypowym ujęciem ikonograficznym. Wszak Madonna jest bez Dzieciątka, a taka kompozycja nie była znana wcześniej na obszarze kultury polskiej. Zachowawczość i tradycjonalizm polskiej sztuki religijnej związane były z dość silnymi wpływami wschodnimi oraz zapatrzeniem we wzór jasnogórskiej ikony. Uchwały synodalne, a zwłaszcza synodu krakowskiego w 1621 r., nakazywały kopiowanie wprost obrazu częstochowskiego. Ostrobramska Madonna stanowiła zatem odstępstwo od uznawanych kanonów i typów ikonograficznych. Uczeni, głównie wileńscy, dowodzili - po reastauracji obrazu przez prof. Rutkowskiego - że powstał on w XVI, a nawet w XV w. jako dzieło nieznanego malarza włoskiego. Stawiano również hipotezę, że modelem była Barbara Radziwiłłówna, żona Zygmunta Augusta. Pogląd ten stał się bardzo popularny. Wysuwano też tezę o wpływach sztuki wschodniej, która miała zaważyć na nowatorskim potraktowaniu tematu Madonny. Ale badania historyczne i ikonograficzne pozwoliły na inne bardziej przekonywające ustalenia.

     Z ZIEMI WŁOSKIEJ...

     Matka Boża bez Dzieciątka pojawiła się w sztuce europejskiej w XVII w. Ten typ charakteryzuje się swoistym układem kompozycyjnym - Madonna pochyla głowę, a ręce ma skrzyżowane na piersiach bądź złożone jak do modlitwy. Takie przedstawienie wywodzi się z tradycji szkoły Rafaela, podjęte w Akademii Bolońskiej przez braci Carraccich, których sztuka stanowiła nowy etap malarstwa religijnego. Nowy typ Madonny bez Dzieciątka ukształtowali ostatecznie Carlo Dolci i Battista Salvi, zwany Sassofferato.

     Wywodzą się z niego obrazy Niepokalanego Poczęcia, doprowadzone do perfekcji przez hiszpańskie "malarstwo wizyjne" takich artystów, jak Murillo i Zurbaran. Obraz z Ostrej Bramy zawiera w swej warstwie znaczeniowej idee Zwiastowania i Niepokalanego Poczęcia, którego kult wyraźnie narastał w ciągu XVII w.

     Klasyfikacja obrazu jako repliki nowego nurtu w malarstwie włoskim potwierdziły badania archiwalne na drugim końcu Polski - w Krakowie. Na przełomie XVI i XVII w. przybyła do tego miasta grupa artystów włoskich, którzy wpłynęli na ówczesny kształt sztuki polskiej. Archiwalia krakowskiego kościoła Bożego Ciała dostarczyły ciekawych danych. Gdy w początkach XVII w. zmieniano kompozycję i wystrój jego wnętrza, jednym z artystów, któremu powierzono przyozdobienie świątyni był malarz krakowski Łukasz Porębski, kształcący swój kunszt w pracowniach włoskich mistrzów. Wykonał on obraz Matki Bożej bez Dzieciątka uderzająco podobny do wizerunku z Ostrej Bramy. Łukasz namalował go w 1624 r. Analogie kompozycyjne obu dzieł widoczne są nawet bez naukowych analiz. Zestawiając daty z dziejów wizerunku z Ostrej Bramy z archiwaliami kościoła Bożego Ciała można założyć, że twórcą jego był Łukasz, a obraz powstał po 1630 r. Nie dziwi też zamówienie obrazu tak daleko od miejsca przeznaczenia. Kraków był wtedy głównym ośrodkiem życia artystycznego, dlatego też wykonanie wizerunku powierzono renomowanemu twórcy.

     ŚWIADEK LOSÓW

     Święto Matki Boskiej Ostrobramskiej przypada na dzień 16 listopada. Łączy się ono ideowo ze świętem Opieki Najświętszej Maryi Panny 7 listopada. Obchodzono je w archidiecezji wileńskiej od początku XVIII w. i prawie natychmiast stało się głównym świętem Ostrej Bramy. Zatwierdził je osobnym breve Klemens VIII w 1773 r., ustanawiając jednocześnie Bractwo Opieki Najświętszej Maryi Panny przy kaplicy Ostrobramskiej. Nie był to przypadek, że właśnie opieka Madonny była najcenniejszym skarbem dla miasta, przez tyle lat walczącego o swoje właściwe oblicze. Przecież obraz ten przez lat trzysta był świadkiem losów starego grodu Giedymina, patrzał z wysokości bramy na klęski, krew i Izy jego dzieci - mówi! podczas uroczystości koronacyjnych w 1927 roku kard. Aleksander Kakowski.

     Obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej był dla Wielkiego Księstwa Litewskiego i Wilna tym, czym Pani Jasnogórska dla Korony. Madonna z Ostrej Bramy nosiła tytuł Litewskiej Księżnej i nazywana była Towarzyszką Częstochowskiej. Związek dwóch narodów, zapoczątkowany przez wspólną dynastię, potwierdzony wolą stanów w Unii Lubelskiej, wzbogacił się o element łączności nadprzyrodzonej, wyrażającej się w kulcie jednej Pani. Wiemy dobrze, jaką rolę pełnił kult maryjny w Rzeczypospolitej, nie tylko w płaszczyźnie religijnej, ale także politycznej, społecznej, patriotycznej i obyczajowej. Łask i cudów za przyczyną Matki Boskiej Ostrobramskiej dostąpiło wielu Jej czcicieli. Największą jednak łaską i cudem było to, że Litwa utrzymała wiarę, że nie utraciła poczucia narodowego, a Wilno pozostało zawsze wierne Rzeczypospolitej. Świadomość polskości, świadomość wielkiej tradycji jagiellońskiej i późniejszej spuścizny Obojga Narodów - to najcenniejszy dar Ostrej Bramy przechowany do dzisiaj.

     Długo oczekiwana chwila nastąpiła 2 lipca 1927 r. Kardynał Aleksander Kakowski w obecności Prezydenta Najjaśniejszej Rzeczypospolitej ukoronował cudowny wizerunek Najświętszej Panny Ostrobramskiej w Wilnie. Powiedział wówczas: Ta wielka uroczystość nie jest wyłącznie kościelną, lecz wyrazem wiary i hołdu całego narodu, dopełnieniem koronacji jasnogórskiej. Kult Matki Bożej Królowej Polski zespolony z wizerunkiem z Ostrej Bramy sprawia, iż korona, którą został ozdobiony, jest tą samą, jaka jaśnieje w obrazie częstochowskim. Jest to korona Państwa Polskiego, korona narodu.

Andrzej Datko

Miejsca Święte
nr 7/97

   

Wasze komentarze:

Jeszcze nikt nie skomentował tego artykułu - Twój komentarz może być pierwszy.



Autor

Tresć




[ Powrót ]
 
[ Strona główna ]


Humor | O stronie... | Wspomóż nas | Polityka Prywatności | Reklama | Kontakt

© 2001-2019 Pomoc Duchowa
Portal tworzony w Diecezji Warszawsko-Praskiej