Rozważania Miłość Modlitwy Czytelnia Źródełko Pomoc Duchowa Relaks Download Cuda Opowiadania Perełki

Tynf, korzec, piędź i łut

     Wśród wielu różnych frazeologizmów, o których już kilkakrotnie na tych łamach pisałem, znaleźć można i takie, które zawierają słowa odnoszące się do dawnych jednostek monetarnych (np. Dobry żart tynfa wart) czy też dawnych miar (np. Znaleźć się/wyszukać/dobrać się w korcu maku; Z domu na piędź nie wychodzi). Tego typu słownictwo w dużej mierze jest już dzisiaj dla przeciętnego użytkownika polszczyzny niezrozumiałe, ponieważ w większości wyszło ono z użycia. Zmiany realiów pozajęzykowych, rezygnacja z dawnych sposobów mierzenia czy liczenia, ale też unifikacja słownictwa specjalistycznego sprawiają, że leksyka tego typu stosunkowo szybko ulega zmianom semantycznym i stylistycznym, a z czasem po prostu zanika. Przyjrzyjmy się dziś występującym we frazeologizmach wybranym wyrazom odnoszącym się właśnie do dawniej używanych miar.

     Zacznijmy od przysłowia Dobry żart tynfa wart. Zgodnie z definicją słownikową współcześnie mówi się tak 'o udanym żarcie, trafnym powiedzeniu, inteligentnym dowcipie'. Tynf lub tymf to nazwa monety srebrnej, bitej w Rzeczypospolitej w latach 1664-1667, której nazwa pochodzi od nazwiska Andrzeja Tymf a: niemieckiego mincerza, zarządcy mennic koronnych za czasów panowania króla Jana Kazimierza. Tynf był monetą o nominale 30 groszy, ale od początku świadomie zaniżano jej wartość, ponieważ srebro używane do jej produkcji było warte nie więcej niż 15 groszy, a same monety były bite dość niedbale. Były one jednak bardzo popularne, więc nic dziwnego, że stały się podstawą stworzenia frazeologizmu.

     Rzeczownik korzec występuje w kilku frazeologizmach: poza przywoływanym już Znaleźć się/wyszukać/dobrać się w korcu maku (czyli: 'dobrze do siebie pasować, dobrze się dobrać, być do siebie podobnym') także np. w: Trzymać/chować/kryć coś pod korcem ('ukrywać coś, starać się coś zataić, trzymać coś w tajemnicy'), Korzec wysiał, kopę zebrał ('o niskich plonach') czy Chłopa korcem nie mierzą ('pozory mylą'). Czym był korzec? Była to miara objętości ciał sypkich, stosowana od średniowiecza aż do XIX w. Ze względu choćby na ten długi okres, korzec miał bardzo różną objętość: od ok. 10 do ok. 120 litrów. Drugie znaczenie tego rzeczownika, widoczne w najbardziej znanym biblijnym frazeologizmie, to 'naczynie o pojemności jednego korca'.

     Trzeci z przykładów zawiera rzeczownik piędź, który oznaczał 'miarę długości równą mniej więcej ośmiu calom albo odległości od końca kciuka do końca środkowego palca rozpostartej dłoni'. Jak widać, wyraz ten oznaczał bardzo małą odległość, dlatego też frazeologizm Z domu na piędź nie wychodzi odnosi się do kogoś, kto nie opuszcza domu, a wyrażenie nie oddamy ani piędzi ziemi jest zapewnieniem nieustępliwej obrony jakiegoś terytorium.

     Rzadko już dziś używane wyrażenie trzy łokcie ziemi nazywające przestrzeń potrzebną na czyjś grób, zawiera rzeczownik łokieć w dawnym znaczeniu jednostki miary, a konkretnie długości. Wywodziła się ona od realnego zwyczaju mierzenia czegoś za pomocą przedramienia, później zaś stała się sformalizowaną jednostką o długości (w zależności od okresu i miejsca) od ok. 48 do ok. 60 cm.

     Na koniec przykład wyrażenia wciąż żywego w polszczyźnie, a mianowicie łut szczęścia, które oznacza 'odrobinę, bardzo mało szczęścia'. Występujący w nim łut to nazwa dawnej jednostki wagi, wynoszącej ok. 13 gramów.

dr Tomasz Korpysz

Autor jest językoznawcą, pracownikiem UKSW i UW

Tekst pochodzi z Tygodnika

18 listpada 2018



   

Otwarci na miłość – jak pokonać bariery Otwarci na miłość – jak pokonać bariery
ks. Krzysztof Grzywocz, Monika Gajda, Marcin Gajda
To konferencja, która zatrzęsie światem Twoich relacji, a z gruzów dotychczasowych przekonań pomoże zbudować piękne i trwałe więzi z innymi ludźmi i z Bogiem. Audiobook „Otwarci na Miłość” wskaże Ci drogę do przełamywania wewnętrznych barier i udowodni, jak ważne jest otwarcie na drugiego człowieka. Dowiedz się, jak rozwijać kontakt z własnymi uczuciami, jak słuchać uważnie drugą osobę i co zrobić, by odpowiedzialnie kochać! ... » zobacz więcej


Wasze komentarze:

Jeszcze nikt nie skomentował tego artykułu - Twój komentarz może być pierwszy.



Autor

Tresć




[ Powrót ]
 
[ Strona główna ]


Humor | O stronie... | Wspomóż nas | Polityka Prywatności | Reklama | Kontakt

© 2001-2019 Pomoc Duchowa
Portal tworzony w Diecezji Warszawsko-Praskiej