Krystus z martwych wstał je

Najstarsza pieśń wielkanocna, o której wiemy z powstałego w połowie XIII w. w Płocku opisu procesji rezurekcyjnej, to Krystus z martwych wstał je. Jej najdawniejszy zapis pochodzi z tzw. Graduału płockiego z 1365 r. i ma następującą postać: Krystus z martwych wstał je, / Ludu przykład dał je. / Eż nam z martwych wsta ci, / Z Bogiem krolewaci. / Kyrie eleison. Współczesna wersj a tego tekstu, który w średniowieczu i w następnych wiekach był bardzo popularny i z czasem stal się pierwszą zwrotką dłuższej pieśni, dość daleko odbiega od tej podstawy. Dziś śpiewamy przecież: Chrystus zmartwychwstał jest, / Nam na przykład dan jest, / Iż mamy zmartwychpowstać, / Z Panem Bogiem królować. I Alleluja!

Przyjrzyjmy się pierwotnej wersji. Od razu rzuca się w oczy to, że w najstarszym zapisie tekst kończy się modlitewnym wezwaniem Kyrie eleison ('Panie, zmiłuj się'), które prawdopodobnie dopiero w XVI w. zostało zastąpione przez radosny okrzyk Alleluja] (po hebrajsku dosłownie: 'chwalmy Jah', dziś używamy tego wykrzyknienia w znaczeniu 'Chwalmy Boga'). Drugą istotną różnicą jest to, że dawniej mówiono o niekonkretnym ludzie, któremu Chrystus daje przykład, teraz zaś używamy ogarniającej wszystkich śpiewających formuły my. Inne różnice mają już charakter ściśle językowy. Po pierwsze, występują tu formy świadczące o innej wymowie niektórych słów, mianowicie Krystus i krolewaci. Po drugie, takie, które poświadczają dawną odmianę. Wyrazistym przykładem jest zwłaszcza celownik liczby pojedynczej rzeczownika lud, który dziś ma postać ludowi, a wówczas: ludu. O tym, że nie było to zjawisko odosobnione, świadczą do dziś używane formy bratu, chłopu, księdzu, panu czy ojcu - znacznie jednak rzadsze niż dominujące w przypadku rzeczowników męskich odnoszących się do ludzi: królowi, pasterzowi, tłumowi, żołnierzowi. Zaskakujące dla dzisiejszego czytelnika formy wstaci i krolewaci są przykładami bezokoliczników, które niegdyś kończyły się właśnie na - ci, a nie, jak dziś, na - ć. Z kolei dawną postać czasu przeszłego poświadczają konstrukcje wstał je i dał je. Jak widać, czas przeszły pierwotnie był wyrażany formami złożonymi (jak dziś czas przyszły czasowników niedokonanych, np. będę śpiewał, będą budowali), które ewoluowały: od np. wstał je, przez wstał jeść i wstał jest, po współczesną formę prostą wstał.

Na koniec uwaga językowo-teologiczna. Dziś często słyszy się w kościołach wersję Chrystus zmarwtychwstan jest, / Nam na przykład dan jest. Strona bierna konstrukcji zmarwtychwstan jest - wprowadzanej przez analogię do dan jest - nie ma jednak uzasadnienia. Sugeruje ona, że Chrystus nie zmartwychwstał własną mocą, lecz został przez kogoś wskrzeszony - a więc to nie On jest prawdziwym zwycięzcą śmierci. Jak poważne konsekwencje teologiczne może mieć drobna zmiana językowa...

dr Tomasz KorpyszAutor jest językoznawcą, pracownikiem UKSW i UW Tekst pochodzi z Tygodnika Idziemy, nr 550 Wasze komentarze: Jeszcze nikt nie skomentował tego artykułu - Twój komentarz może być pierwszy. Autor Treść Nowości Modlitwa do św. Cezarego z Nazjanzu Modlitwa do św. Tarazjusza bł. Maria Adeodata Pisani Modlitwa do bł. Marii Adeodaty Pisani bł. Dominik Lentini Modlitwa do bł. Dominika Lentini Najbardziej popularne Modlitwa o Cud Tajemnica Szczęścia Modlitwy do św. Rity Litania do św. Józefa Jezu, Ty się tym zajmij - Akt oddania się Jezusowi Godzina Łaski 2025 Poprzednia [ Powrót ] Następna