Bazylika Santa Croce in Gerusalemme jest jedną z najbardziej urzekających świątyń Wiecznego Miasta. Pomimo swego starożytnego rodowodu jest mieszaniną różnych stylów. Przeważa w niej jednak późny barok, natomiast elipsowa fasada i eliptyczne atrium należą do najdoskonalszych przykładów rzymskiego rokoka.

Wnętrze bazyliki jest również barokowe z wyjątkiem niektórych pięknych romańskich kolumn, posadzki Kosmatów i różnych detali renesansowych. Dzięki powojennym odkryciom archeologicznym przypuszcza się, że korpus kościoła stanowił część pałacu cesarskiego, wzniesionego między 180 a 211 roku po Chrystusie. Bazylika znana jest również jako Basilica Sessoriana od Palatinum Sessorianum, który był własnością św. Heleny matki Konstantyna w latach 317-322. Kościół znany jest od dawna z powodu cudownego odnalezienia prawdziwego krzyża z Golgoty, którego dokonała właśnie św. Helena. Ze świątynią połączone są dwa na wpółpod- ziemne pomieszczenia, stanowiące część dawnego pałacu. Jedno z nich znane jest jako kaplica św. Heleny, zaś drugie w końcu XV wieku poświęcono św. Grzegorzowi. Bazylika około połowy IV wieku została podarowana Kościołowi przez Konstantyna lub przez jednego z jego synów. Przypuszcza się, że relikwia Krzyża świętego była częścią tej darowizny. Tradycja o cudownym znalezieniu krzyża przez św. Helenę sięga drugiej połowy IV wieku. Około sto lat po śmierci św. Heleny, czyli między rokiem 425 a 446, cesarz Walentynian III polecił udekorować swoją kaplicę mozaikami, przedstawiającymi portret jego matki Galii Placidii, siostry Honorii i jego własny. Świątynię odnawiano już w 1144 roku za czasów Lucjusza II, kiedy to dodano dzwonnicę romańską. W 1743 roku za pontyfikatu papieża Benedykta XV bazylika została prawie całkowicie przebudowana przez Domenico Gregoriniego. Również trzynawowe wnętrze silnie odczuło wpływ osiemnastowiecznej sztuki. Domenico Gregorini podzielił wnętrze kościoła na trzy nawy poprzez sześć osiemnastowiecznych pilastrów i osiem antycznych kolumn wykonanych z granitu. Również za czasów papieża Benedykta XV Gregorini i Piętro Passalacąua przebudowali romańską dzwonnicę.

W prezbiterium bazyliki nad ołtarzem głównym umieszczony jest baldachim z XVIII wieku. Pod ołtarzem mieści się relikwiarz ze szczątkami świętych Cezariusza i Anastazego. Tabernakulum wykonane jest z marmuru i złoconego brązu, z jego prawej strony stoi figura Dawida, zaś z lewej Salomona. Po bokach widnieją freski Corrada Giaąuinta przedstawiające biblijną scenę Mojżesza wyprowadzającego wodę ze skały. Muszlę apsydy zdobi XV-wieczny fresk Anto- niazza Romano "Odnalezienie św. Krzyża", który szczęśliwie uniknął przeróbki Gregoriniego. W roku 1492 dokonano powtórnego odnalezienia relikwii krzyża, które wmurowane były w niszy znajdującej się nad apsydą. Fragmenty św. krzyża w chwili obecnej przechowywane są w kaplicy zbudowanej w roku 1930, zaprojektowanej przez architekta Fiore- stana Di Fausto. Oprócz trzech fragmentów św. krzyża znajdują się tu również dwa ciernie z korony Chrystusa, palec, który św. Tomasz wkładał do boku Zbawiciela oraz napis, który był umieszczony na krzyżu stojącym na Golgocie. Natomiast przy wejściu do kaplicy zawieszona jest część krzyża św. Dyzmy - Dobrego Łotra. W głębi prawej nawy znajduje się zejście prowadzące do kaplicy św. Heleny. Na jej sklepieniu znajduje się mozaika, na której widnieje błogosławiący Chrystus, Ewangeliści, historie św. krzyża i św. Helena z krzyżem oraz symbole Męki Pańskiej. W pobliżu bazyliki św. Krzyża z Jerozolimy znajduje się kaplica Świętych Schodów. Jest ona jakby uzupełnieniem bazyliki św. Krzyża z Jerozolimy i także nawiązuje do Męki Pańskiej. Schody Święte prowadzą do kaplicy papieskiej Sancta Sanctorium lub Sancta Lorenzo. Według tradycji są to schody z pałacu Piłata, które z Jerozolimy przywiozła św. Helena. Po nich miał wchodzić Chrystus, gdy prowadzony był przed oblicze rzymskiego namiestnika. Schody zbudowane są z dwudziestu ośmiu marmurowych stopni, pokrytych drewnem w celu uniknięcia zniszczenia. Małe kryształowe płytki osłaniają plamy, które uważa się za ślady krwi Chrystusa. Niezwykłe wzruszenie wśród pielgrzymów wywołuje także słynny "Wizerunek Odkupiciela". Jest to ikona pochodząca z VI wieku.

Warto wiedzieć!

• Dziś niewidoczne są starożytne początki świątyni. Resztki starych budowli znajdują się po obu stronach kościoła. Te, które znajdują się po prawej stronie bazyliki uważa się za Amfiteatro Castrense, czyli prywatny amfiteatr pałacu cesarskiego.
• W bazylice św. Krzyża z Jerozolimy odnajdujemy wiele wpływów sztuki osiemnastowiecznej. Chociażby w fasadzie, która posiada harmonijne i lekko niespokojne linie, zwieńczone posągami świętych.
• W krypcie świątyni stoi rzymski posąg Junony, znaleziony w Ostii, w którym wymieniono głowę i ramiona oraz dodano krzyż przekształcając rzeźbę w figurę św. Heleny.
• Pod posadzką kaplicy św. Heleny rozsypana jest ziemia przywieziona przez nią z Kalwarii.
• Według historycznych podań przy Świętych Schodach bardzo często modlił się nasz wieszcz narodowy - Adam Mickiewicz.
• W 1492 roku w trakcie prac restauratorskich, w opieczętowanej skrzyni znaleziono przypadkowo tabliczkę z napisem wykonanym w trzech językach: J. S. Nazarenus Rex.
• "Wizerunek Odkupiciela" czczony od wieków znajduje się w ołtarzu kaplicy Śancta Sanctorium i okryty jest srebrną koszulką. Tradycja głosi, że wizerunek Chrystusa nie został namalowany ludzką ręką.