Gdy stajemy przed Bazyliką św. Piotra, wywiera na nas wrażenie jej piękno i majestat, na które złożyło się wiele wspaniałych dzieł twórców epoki renesansu i baroku.

Konstantyn Wielki w 315 roku życzył sobie, aby bazylika była zbudowana dokładnie w tym miejscu, w którym według tradycji czczono grób świętego Piotra, zamęczonego w cyrku Nerona na Watykanie. Budowla konstantyńska stanęła w miejscu, gdzie pochowano pierwszego apostoła, któremu Chrystus przekazał symbolicznie klucze do Królestwa Niebieskiego. W 349 roku pomimo wielu trudności została ukończona. W bazylice Konstantyna były obchodzone uroczystości pierwszego Roku Świętego.

Wyburzenie i przebudowa, rozpoczęte w XV wieku, nie zostawiły ze starej świątyni prawie nic. W roku 1452 papież Mikołaj V za radą Leona Battisty Albertiego powierzył odbudowę bazyliki Bernardowi Rosselliniemu. Po śmierci Mikołaja V prace zostały przerwane. W 1506 roku wznowiono budowę bazyliki, pracami kierowali najwybitniejsi architekci epoki: Bramante, Rafael, Michał Anioł, Carlo Maderno i Gian Lorenzo Bernini. Obecną bazylikę konsekrowano w 1626 roku.

Bazylika ozdobiona jest wieloma wspaniałymi dziełami. Olbrzymie jej wnętrze ma specyficzny mikroklimat, gdzie nawet latem jest chłodno, dlatego na potężnych i grubych ścianach kościoła skrapla się woda. Tego nie wytrzymują ani freski, ani obrazy malowane na płótnie - dlatego takich dzieł w niej nie zobaczymy.

Perspektywa wnętrza bazyliki zdominowana jest twórczością Gian Lorenza Berniniego - baldachimem nad grobem św. Piotra i ołtarzem papieskim ze wspaniałymi, kręconymi kolumnami (chętnie naśladowanymi w okresie baroku na całym świecie). Bernini również skopiował je z kolumn przywiezionych przez św. Helenę (matkę cesarza Konstantyna) z Ziemi Świętej w IV wieku n.e. Kolumny te stały niegdyś w dawnej bazylice poprzedzającej dzisiejszą budowlę. Jak głosi legenda pochodzą one ze świątyni jerozolimskiej. Pod baldachimem ukazuje się zagłębienie i starożytna mozaika przedstawiająca oblicze Chrystusa z V wieku. Jest to miejsce święte ze względu na bliskość grobu Rybaka. W tym miejscu wręcz przytłacza potęga kopuły wspierającej się na czterech niewiarygodnie wielkich kolumnach. Ozdobiono ję niszami z postaciami świętych (związanych z relikwiami przechowywanymi w bazylice): św. Longin - rycerz rzymski, który skrócił mękę Pańską przebijając włócznią bok Chrystusa (grot z tej włóczni stanowi niezwykle cenną relikwię), postać św. Heleny, która znalazła Krzyż Święty - relikwie Krzyża Świętego czci cały chrześcijański świat, święta Weronika, która otarła chustą twarz Chrystusa niosącego krzyż na Golgotę (chusta również stanowi relikwię) i święty Andrzej Apostoł ze znakiem swojego męczeństwa - krzyżem. Miejscem, przy którym wszyscy wierni zatrzymują się jest zagadkowy posąg św. Piotra wykonany z brązu. Postać siedzącego apostoła na tronie od lat stanowi przedmiot dociekań i rozmaitych hipotez dotyczących jej pochodzenia i okresu powstania. Prawie każdy przychodzący do bazyliki pielgrzym uważa za swój niepisany obowiązek ucałować lub dotknąć stopy pierwszego namiestnika Chrystusa, toteż setki lat i miliony pocałunków i dotknięć wypolerowały i wygładziły ich szczegóły.

Pod bazyliką znajdują się katakumby watykańskie i korytarz otaczający grób św. Piotra, a w nim kaplica Matki Bożej Częstochowskiej - zwana polską kaplicą. Wykonano ją z okazji 1000-lecia chrztu Polski.

Warto wiedzieć

• Aby postawić Bazylikę św. Piotra bezpośrednio nad grobem apostoła Piotra, Konstantyn Wielki musiał wydać polecenie zasypania naziemnego cmentarza leżącego na zboczu wzgórza watykańskiego. Wymagało to specjalnej uchwały senatu, gdyż obowiązywały przepisy o nietykalności nekropolii.
• Ze względu na ostry spadek terenu w miejscu, gdzie miała być budowana bazylika, trzeba było uzyskać równą płaszczyznę. Dlatego były budowane wysokie i grube mury, które po wypełnieniu przestrzeni między nimi ziemią, służyły jako fundamenty.
• Podczas prac rozbiórkowych bazyliki - za czasów papieża Juliusza II - to co można było ocalić, przechowywano lub ofiarowywano jako relikwie tysiącletniego pomnika. W ostatnich czasach odkryto fragment malowideł, twarz Madonny, należący do wielkiego fresku zdobiącego dawną fasadę. Dziwnym trafem fragment ten odnalazł się w Moskwie.
• Legenda głosi, że Michał Anioł w oczekiwaniu pochwał przysłuchiwał się rozmowom przed Pietą. Bardzo go wzburzyły krytyczne słowa tyczące młodzieńczej, delikatnej twarzy Matki Bożej, nie skażonej cierpieniem i boleścią, chociaż w języku włoskim "pieta" oznacza właśnie boleść. Na ten zarzut Michał Anioł według epigrafów miał ripostować, że "osoby boskie się nie starzeją, a wielka miłość odmładza".
• Baldachim z Bazyliki św. Piotra został odlany z brązu zabranego z rzymskiego Panteonu i waży dwadzieścia jeden ton.
• Relikwiarz św. Andrzeja kryjący jego czaszkę jest pusty, ponieważ papież Paweł VI w 1967 roku podarował tę relikwię patriarsze Konstantynopola Atenagorasowi z okazji jego wizyty w Rzymie. Ponieważ św. Andrzej Apostoł jest patronem Kościoła obrządku wschodniego podarowanie jedynej po nim relikwii stanowiło wielki gest pojednania.
• Mało kto wie, że w Bazylice św. Piotra pochowano ciało jednego z polskich świętych - św. Jozafata. Zaznaczono to pod jednym z ołtarzy w kolumnie podpierającej kopułę. Wcześniej św. Jozafat był pochowany w Białej Podlaskiej, a zginął śmiercią męczeńską w nurtach rzeki Dźwiny w czasie swojej misji na początku XVII wieku.